امامزاده عبدالمطلب زرندیه | راهنمای زیارت

معرفی بقعه امامزاده عبدالمطلب در استان مرکزی شهرستان زرندیه

بقعه امامزاده عبدالمطلب در استان مرکزی، شهرستان زرندیه، چهار کیلومتری روستای پیک و در حوالی کیلومتر چهل اتوبان ساوه ـ تهران قرار گرفته است؛ بنایی که در میان چشم‌انداز آرام روستا، با هیبتی متفاوت‌تر از سایر ساخت‌وسازهای اطراف دیده می‌شود و به‌واسطه جایگاه اعتقادی‌اش، برای مردم منطقه تنها یک اثر معماری نیست، بلکه پناهگاهی معنوی برای زیارت، نذر و آرام گرفتن دل‌هاست. زیارتگاه امامزاده عبدالمطلب در حاشیه جنوب‌غربی روستای پیک و در فاصله‌ای نزدیک به یک کیلومتر از آبادی، میان تپه‌ماهورهای کم‌ارتفاع نشسته و با یک مسیر خاکی به روستا متصل می‌شود؛ راهی که حس جدا شدن از شتاب جاده و نزدیک شدن به سکوت زیارت را آرام‌آرام در جان زائر می‌نشاند.

مسیر دسترسی به امامزاده عبدالمطلب زرندیه از اتوبان ساوه تهران

قرارگیری بقعه امامزاده عبدالمطلب در نزدیکی اتوبان ساوه ـ تهران، آن را به یکی از زیارتگاه‌های در دسترس شهرستان زرندیه تبدیل کرده است؛ با این حال بخش پایانی مسیر که خاکی است، بهتر است با احتیاط طی شود، به‌خصوص در روزهای بارانی یا زمانی که زمین سست و لغزنده می‌شود. همین دسترسیِ ترکیبی، حال‌وهوای خاصی ایجاد می‌کند؛ انگار کمی فاصله گرفتن از آسفالت و ورود به راه خاکی، مقدمه‌ای برای ورود به فضای زیارت است.

بخش‌های مجموعه امامزاده عبدالمطلب در شهرستان زرندیه

مجموعه امامزاده عبدالمطلب در شهرستان زرندیه تنها به فضای اصلی بقعه محدود نیست و بخش‌هایی مانند حسینیه، انبار، غسالخانه، اتاق‌های اقامتی، سرویس بهداشتی و اتاق کفش‌کن را در خود جای داده است؛ این چیدمان، نشان می‌دهد که زیارتگاه در گذر زمان برای پذیرایی از زائران و برگزاری آیین‌های مذهبی محلی، شکل کامل‌تری پیدا کرده و کارکردی فراتر از یک بنای منفرد یافته است.

معماری و پلان بقعه امامزاده عبدالمطلب زرندیه

فضای داخلی بقعه امامزاده عبدالمطلب به صورت مربعی چهارضلعی با ابعادی نزدیک به ۵/۸ در ۷ متر شکل گرفته است؛ در نمای بیرونی نیز بنا از پی تا ارتفاع حدود ۳ متر چهارضلعی می‌ماند و سپس در بخشی دیگر به هشت‌ضلعی تغییر فرم می‌دهد تا زمینه برای استقرار گنبد فراهم شود. گنبد از داخل حالتی مخروطی دارد و از بیرون به شکل هرمی دوازده‌ترک دیده می‌شود؛ فرمی که هم خوانایی بصری بالایی ایجاد می‌کند و هم بنا را از دوردست در چشم‌انداز تپه‌ماهورها شاخص‌تر نشان می‌دهد.

الحاقات قاجاری و فضاهای جانبی امامزاده عبدالمطلب زرندیه

در دو سوی حرم، دو اتاق با ابعاد حدود ۲/۷۰ در ۳/۲۰ ساخته شده که زمان ساخت آن‌ها حدود سال ۱۳۳۰ ذکر شده و بر فراز آن‌ها نیز دو اتاق کوچک‌تر ایجاد شده است. همچنین در دوره قاجاریه و در حدود سال ۱۲۵۰ هجری قمری، ایوانی باشکوه با ارتفاع نزدیک به ۵/۶ متر به بقعه افزوده شد؛ ایوانی که به ورودی بنا وقار بیشتری بخشید و ساختار کلی زیارتگاه تک‌ایوانه را کامل‌تر کرد. در مجموع، صحن بنا پلانی مربع دارد، گنبد اصلی بر فراز آن نشسته و ایوان در سمت شمالی، نقش محور ورود و تجمع زائران را بر عهده گرفته است.

گنبد دوازده ترک امامزاده عبدالمطلب زرندیه و شیوه دوپوشه

در طرفین ایوان، حجره‌هایی دوطبقه ساخته شده و مسیر ورود به بام از داخل حجره شرقی می‌گذرد. گنبد بقعه از نوع هرمیِ ترک‌دار و دوازده‌وجهی است و به صورت دوپوشه با خیز کم در بخش فوقانی اجرا شده؛ نکته چشمگیر در این بنا، نحوه اتصال گنبد بیرونی و گنبد درونی است که با ظرافتی دیدنی انجام شده و به هماهنگی کلی حجم بنا کمک کرده است.

کاشی‌کاری فیروزه‌ای و مصالح بقعه امامزاده عبدالمطلب زرندیه

گنبد هرمی دوازده‌ترکِ بقعه امامزاده عبدالمطلب، حدود ۱۵ متر از کف زمین ارتفاع دارد و با کاشی‌های فیروزه‌ای آراسته بوده است؛ رنگی که در معماری مذهبی ایران، هم به آسمان نزدیک است و هم نگاه را به سمت بالا هدایت می‌کند. دیوارهای بقعه با آجرهای ۲۲×۲۲ و با ضخامتی نزدیک به ۱/۷۰ متر بالا آمده‌اند و سقف نیز به صورت ضربی اجرا شده است؛ ترکیبی که به استحکام بنا و خوانایی سبک معماری آن کمک می‌کند.

صحن و زائرسراهای امامزاده عبدالمطلب زرندیه

در صحن بزرگ بقعه، ۱۳ اتاق به عنوان زائرسرا با ابعاد تقریبی ۴/۵۰ در ۳/۱۰ متر ساخته شده است و قبور ۶ شهید دوران جنگ تحمیلی، فضای صحن را با حال‌وهوایی متفاوت همراه کرده؛ حضوری که برای بسیاری از زائران، زیارت را با یادآوری تاریخ معاصر و احترام به جان‌فشانی‌ها پیوند می‌زند.

دوره صفوی و تزئینات معماری امامزاده عبدالمطلب زرندیه

این بنا همانند شماری از آثار تاریخی منطقه، از ساخته‌های دوره صفویه دانسته می‌شود و تزئینات آن با وجود سادگی، هویت معماری زیارتگاه را حفظ کرده است؛ از جمله مقرنس‌کاری‌های ساده در کنج‌های طاق‌نماهای صحن و کاشی‌کاری‌های معقلی فیروزه‌ای بر ساق و روی گنبد. ضلع شمالی امامزاده با دیوار محصور شده و در حیاط، محلیان اقدام به دفن اموات خود کرده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد زیارتگاه، در زندگی روزمره و آیین‌های اجتماعی مردم روستای پیک و پیرامون آن نیز جایگاهی پررنگ داشته است.

الهام از کوه دماوند و مرمت امامزاده عبدالمطلب زرندیه در استان مرکزی

قرار گرفتن بقعه در محلی نسبتاً منفرد و میان تپه‌ماهورهای کوتاه، باعث شده اطراف بنا خلوت و گسترده به نظر برسد و روایت محلی از این می‌گوید که معمار، با نگاهی به پیرامون، فرم اصلی گنبد را همانند قله کوه دماوند—که در شمال بنا قرار دارد—الهام گرفته و شیب گنبد را شبیه شیب کوه طراحی کرده است؛ همین نگاهِ طبیعت‌محور، به گنبد شخصیتی منحصربه‌فرد داده و آن را به یکی از بخش‌های قابل توجه این زیارتگاه تبدیل کرده است. بنای یادشده در سال ۱۳۸۰ از سوی اداره میراث فرهنگی استان مرکزی مرمت شده و در این طرح، گنبد، پشت‌بام و نمای بیرونی دیوارهای زیارتگاه مورد رسیدگی قرار گرفته و پیگیری برای مرمت کامل بنا نیز مطرح شده است.

وضعیت مرمت امامزاده عبدالمطلب در استان مرکزی شهرستان زرندیه

در استان مرکزی، شهرستان زرندیه، روند مرمت بقعه امامزاده عبدالمطلب با تمرکز بر حفظ اصالت تاریخی بنا دنبال می‌شود؛ به‌گونه‌ای که محور شرقی-غربیِ بخش جلویی، که قدمتی نزدیک به ۲۰۰ سال دارد، به‌عنوان یکی از لایه‌های مهم تاریخی در طرح بازسازی دیده شده و در بخش پیشانی بنا نیز دو اتاقی که در دوره قاجار به مجموعه افزوده شده‌اند، در چارچوب مرمت اصولی نگهداری و احیا می‌شوند.

بازسازی لایه‌های تاریخی امامزاده عبدالمطلب زرندیه

در برنامه مرمتیِ امامزاده عبدالمطلب شهرستان زرندیه، هر سه دوره تاریخیِ قابل تشخیص در بنا قرار است حفظ و دوباره بازسازی شوند تا روایت معماری بنا در گذر زمان از بین نرود و زائر، هنگام ورود، پیوستگی تاریخ را در قامت دیوارها و فضاها لمس کند. هم‌زمان، طراحی بدنه بنا نیز انجام شده تا ظاهر مجموعه، ضمن یکدستی، با هویت تاریخی زیارتگاه هماهنگ بماند.

بهسازی بدنه و درهای ورودی امامزاده عبدالمطلب زرندیه

در طراحی بدنه امامزاده عبدالمطلب زرندیه، اقداماتی مانند تعویض درهای آهنی و جایگزینی آن‌ها با درهایی با فرم و حال‌وهوای قاجاری در نظر گرفته شده تا هماهنگی بیشتری میان اجزای بنا ایجاد شود؛ همچنین برای درهای ورودی، طرح‌های جدیدی تعریف شده که هم کارکردی‌تر باشند و هم با دیگر بخش‌های زیارتگاه هم‌خوانی بصری داشته باشند.

محوطه‌سازی و ترمیم آجرنما در مرمت امامزاده عبدالمطلب زرندیه

از دیگر محورهای مرمت در امامزاده عبدالمطلبِ شهرستان زرندیه، محوطه‌سازی و بهسازی پیرامون بناست؛ بخشی از آجرنمای ساختمان در گذر زمان پوسیده شده و در قسمت‌هایی نیز شوره‌زدگی دیده می‌شود، به همین دلیل در بعضی بخش‌ها آجرها تعویض می‌شوند و در بخش‌هایی دیگر، شست‌وشوی بدنه برای بازگرداندن جلوه آجرکاری و پاکسازی اثرات فرسایش انجام خواهد شد.