تپه نوشیجان ملایر؛ یادگاری کم‌نظیر از ایران پیش از هخامنشی
تپه نوشیجان یکی از مهم‌ترین آثار خشتی برجای‌مانده از تمدن‌های پیش از هخامنشیان در ایران است. بقایای این محوطه تاریخی به عصر آهن ۳ و سپس دوران مادها تعلق دارد و قدمت آن حدود ۲۸۰۰ سال برآورد می‌شود. نوشیجان در معنا، احتمالاً به مفهوم جایگاه «نوش» یا «انوش» است؛ نامی که گفته می‌شود به بانویی فرمانروا در این ناحیه اشاره دارد.
این تپه در سال ۱۳۴۳ شناسایی شد و از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶، طی ۶ فصل باستان‌شناسی، توسط مؤسسه ایران‌شناسی بریتانیا و به سرپرستی دیوید استروناخ کاوش و مرمت شد. حاصل این پژوهش‌ها، شناسایی ۳ دوره معماری مربوط به مادها، هخامنشیان و اشکانیان بود. کهن‌ترین و مهم‌ترین لایه این تپه به استقرار مادها از نیمه دوم قرن هشتم تا نیمه اول قرن ششم پیش از میلاد تعلق دارد.
معماری و اهمیت تاریخی تپه نوشیجان
مجموعه نوشیجان حدود ۸۰ متر طول، ۳۰ متر عرض و در بلندترین بخش، ۳۷ متر ارتفاع دارد. دژ نوشیجان بر فراز تپه‌ای مرتفع قرار گرفته و از نظر معماری، یکی از نخستین نمونه‌های شناخته‌شده معماری ایرانی به شمار می‌رود. برخی ویژگی‌های معماری تالار ارگ نوشیجان بعدها در دوره هخامنشی در تالار آپادانا و در دوره اسلامی در شکل‌گیری برخی عناصر تزیینی و فضاسازی معماری اثرگذار بوده است.
در این محوطه، ۲ تالار ستون‌دار و ۲ معبد شناسایی شده که نشان می‌دهد ارگ نوشیجان تنها یک استقرارگاه ساده نبوده، بلکه کارکردی نظامی، سیاسی و مذهبی داشته است. مادها هنگام ترک محل، فضاهای داخلی بنا را به‌صورت عمدی پر کرده‌اند تا ساختمان حفظ شود. همین اقدام سبب شده بخش مهمی از بناهای خشتی تا امروز باقی بماند. در دوره‌های هخامنشی و اشکانی نیز ساخت‌وسازهایی بر روی سکوی به‌جا‌مانده از بنای پیشین انجام شده است.
بخش‌های مهم ارگ نوشیجان
تالار ستون‌دار
تالار ستون‌دار نوشیجان بر سکویی خشتی ساخته شده و از نظر سبک معماری، با تالارهای گودین‌تپه و برخی تالارهای اورارتویی در آسیای صغیر قابل مقایسه است. این شباهت‌ها احتمال تأثیرپذیری از معماری اورارتو را مطرح می‌کند.
معبد اصلی
معبد اصلی به شکل نیم‌چلیپا ساخته شده و از نظر ساختار، با دیگر عناصر معماری دژ هماهنگ است. در گوشه شمالی سرسرا، پایه یک آتشدان دیده می‌شود که از سه بخش مجزا تشکیل شده است. این نوع طراحی از نظر پلان، با بسیاری از آتشگاه‌های دوره ساسانیان شباهت دارد.
آتشگاه و فضای نیایش
در جبهه غربی تپه، بنای کهنی قرار دارد که از آن به‌عنوان نخستین آتشگاه ارگ یاد می‌شود. همچنین بقایای آتشدان در بخش جنوبی تپه، نشان‌دهنده برگزاری آیین‌های نیایش آتش در این مجموعه است. اتاق معبد در امتداد شمالی-جنوبی ساخته شده و در بدنه مخروطی آن، ۳ طاقچه به‌صورت ظریف دیده می‌شود.
اتاق‌ها و انبارها
بخش شرقی تپه شامل حصار، بارو، اتاق‌های مسکونی و انبارهاست و دومین بخش مهم مجموعه به شمار می‌رود. این فضاها نشان می‌دهند که نوشیجان علاوه بر کارکرد آیینی و حکومتی، برای سکونت و ذخیره‌سازی نیز مورد استفاده بوده است.
تونل
در بخش شمالی تالار ستون‌دار، حفره‌ای سرداب‌مانند در راستای شرق به غرب کنده شده که در عمق حدود ۳ متری به صخره می‌رسد. با توجه به شکل و ساختار این تونل، به نظر می‌رسد عملیات ساخت آن کامل نشده باشد. از همین رو، می‌توان احتمال داد که این فضا در آخرین دوره سکونت در تپه نوشیجان ایجاد شده و کارکردی امنیتی داشته است.
نحوه دسترسی
برای رسیدن به تپه نوشیجان، باید از بزرگراه ملایر به همدان به ۱۶ کیلومتری شمال ملایر بروید. سپس از جاده قدیمی همدان به نهاوند، مسیر غرب و جاده نوشیجان را دنبال کنید. از این جاده، تپه در فاصله حدود ۶۰۰ متری قرار دارد.
۰ نظر