قلعه اس پی آر نی‌ریز؛ یادگاری نظامی در شرق فارس
قلعه اس پی آر در شهر نی‌ریز، در شرق استان فارس قرار دارد؛ شهری که از کهن‌ترین سکونتگاه‌های این ناحیه به شمار می‌آید و گذشته‌اش با لایه‌هایی از تاریخ، افسانه و روایت‌های محلی درهم آمیخته است. هرچند تعیین زمان دقیق پیدایش نی‌ریز و ترسیم تصویری روشن از همه دوره‌های تاریخی آن آسان نیست، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که این شهر دست‌کم از روزگار هخامنشیان جایگاهی مهم داشته است.
نی‌ریز؛ شهری با پیشینه‌ای دور و مبهم
در کاوش‌های باستان‌شناسی اوایل سده بیستم در تخت جمشید، شماری لوح گِلی از دوره هخامنشی به دست آمد که در میان آن‌ها نام‌هایی چون نَرِزُّش و نَرِزیش دیده می‌شود. بسیاری از پژوهشگران این نام‌ها را مرتبط با نی‌ریز امروز می‌دانند. همین نشانه‌ها سبب شده است که احتمال داده شود نی‌ریز در آن دوران یکی از مراکز مهم، به‌ویژه در حوزه نظامی و تدارکاتی، بوده باشد. با این حال، درباره تاریخ نی‌ریز پیش از هخامنشیان هنوز پژوهش‌های کافی انجام نشده و بخشی از گذشته این شهر همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است.
تاریخچه قلعه اس پی آر
قلعه اس پی آر از بناهای تاریخی دوره قاجار و سال‌های پس از اسلام است که در سال ۱۲۹۶ ساخته شد. این بنا در زمانی برپا شد که نیروهای موسوم به اس پی آر در شهر نی‌ریز مستقر بودند و از آن به‌عنوان پایگاه و مقر نظامی استفاده می‌کردند. اهمیت این قلعه به اندازه‌ای است که در سال ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این اثر نه‌تنها یک بنای تاریخی، بلکه بخشی از حافظه سیاسی و نظامی جنوب ایران در دوره‌ای پرآشوب به شمار می‌آید.
اس پی آر یا پلیس جنوب چه بود؟
اس پی آر مخفف نیروی South Persia Rifles یا همان پلیس جنوب است؛ نیرویی که دولت بریتانیا در جریان جنگ جهانی اول در جنوب ایران، به‌ویژه در شهرهای نی‌ریز، شیراز و کرمان تشکیل داد. این نیرو حدود ۵۶۰۰ نفر را در بر می‌گرفت و ترکیبی از سربازان ایرانی و نیروهایی از مستعمرات آسیایی بریتانیا بود. فرماندهی آن را ژنرال سر پرسی سایکس بر عهده داشت. هدف اصلی از تشکیل این نیرو، کنترل جنوب ایران و تأمین امنیت مسیرها و منافع سیاسی و اقتصادی بریتانیا در منطقه بود. سر پرسی سایکس در مارس ۱۹۱۶ وارد بندرعباس شد و با گروهی از افسران انگلیسی، افسران هندی، درجه‌داران و سواره‌نظام هندی، سازمان‌دهی این نیروی نظامی را آغاز کرد. با وجود نقش پررنگ این نیرو در تحولات جنوب ایران، سرانجام در سال ۱۹۲۱ و در پی مخالفت گسترده برخی وزیران و نخست‌وزیر وقت، پلیس جنوب منحل شد و نیروهای آن ایران را ترک کردند.
معماری قلعه؛ استوار و کارکردی
قلعه اس پی آر از نظر معماری، نمونه‌ای قابل توجه از قلعه‌های نظامی ایران در اواخر دوره قاجار است. این بنا با پلان مربع‌شکل ساخته شده و در بخش‌های مختلف اضلاع آن، برج‌های دیده‌بانی به چشم می‌خورد. ساختار کلی قلعه بر پایه حیاط مرکزی شکل گرفته و در اطراف این حیاط، اتاق‌ها و حجره‌هایی قرار دارد که شمار آن‌ها به حدود ۱۰۷ واحد می‌رسد. در چهار گوشه قلعه نیز برج‌های مدور برای نگهبانی و مراقبت ساخته شده است. مصالح اصلی این بنا سنگ و ملات ساروج است؛ ترکیبی که در بسیاری از سازه‌های مستحکم تاریخی ایران دیده می‌شود و به دوام بنا در برابر شرایط اقلیمی کمک کرده است. سادگی، استحکام و کاربری دفاعی، مهم‌ترین ویژگی‌هایی هستند که در نگاه نخست در معماری این قلعه دیده می‌شوند.
بازدید از قلعه اس پی آر
برای دیدن این بنای تاریخی باید راهی شهر نی‌ریز در شرق استان فارس شوید. این شهر در فاصله حدود ۲۲۲ کیلومتری از شیراز قرار دارد و با خودروی شخصی یا وسایل حمل‌ونقل عمومی می‌توان به آن رسید. بازدید از قلعه معمولاً هزینه‌ای ندارد و برای تماشای آن حدود یک تا دو ساعت زمان کافی است. اگر به نی‌ریز سفر کردید، می‌توانید در کنار این قلعه، از دیگر جاذبه‌های تاریخی و طبیعی شهر نیز دیدن کنید؛ شهری که در کنار پیشینه کهن خود، طبیعت و فرهنگ محلی جذابی هم دارد.
۰ نظر