مسجد جامع نی‌ریز؛ روایت ماندگار معماری کهن در فارس
مسجد جامع نی‌ریز در شهرستان نی‌ریز، در حدود ۲۲۰ کیلومتری جنوب شرقی شیراز در استان فارس قرار دارد و از کهن‌ترین مسجدهای ایران به‌شمار می‌آید. این بنای ارزشمند با الهام از معماری دوره ساسانی و بر پایه نقشه‌ای یک‌ایوانی ساخته شده؛ شیوه‌ای که آن را در میان مسجدهای تاریخی ایران به اثری کم‌نظیر تبدیل کرده است. در گذر زمان، بخش‌هایی به بنا افزوده شده و تعمیرات متعددی در آن انجام گرفته، اما هسته اصلی مسجد همچنان شکوه معماری آغازین خود را حفظ کرده است.
ساختار مسجد و شکوه ایوان اصلی
نقشه کنونی مسجد شامل صحنی چهارگوش با تناسبی مستطیل‌گونه، دو ایوان در جبهه‌های جنوبی و شمالی و رواق‌ها و شبستان‌هایی در اطراف صحن است. مهم‌ترین و قدیمی‌ترین بخش بنا، ایوانی عمیق به طول ۱۸ متر و عرض ۷٫۵ متر است که با طاقی گهواره‌ای و قوسی ملایم پوشیده شده است. در انتهای این ایوان، محرابی نفیس با تزیینات چشمگیر گچ‌بری و کتیبه‌های تاریخی دیده می‌شود؛ بخشی که از نظر هنری و تاریخی، ارزش فراوانی دارد و روح معماری اسلامی آغازین را به نمایش می‌گذارد.
دگرگونی‌های تاریخی در دل مسجد
این ایوان در آغاز، در هر یک از اضلاع جانبی خود پنج طاق‌نمای فرورفته داشته است. با گسترش مسجد در دوره‌های بعد، دیوار پشتی این طاق‌نماها برداشته شد تا فضای ایوان با شبستان‌های جانبی پیوند یابد. همچنین به‌دلیل فشار طاق اصلی، در بدنه بنا شکاف‌هایی پدید آمد که برای مهار آن‌ها، پشت‌بندهایی در اطراف سردر و دیوارهای جانبی ساخته شد. این تغییرات نشان می‌دهد مسجد جامع نی‌ریز نه‌فقط یک بنای مذهبی، بلکه سازه‌ای زنده بوده که در طول قرن‌ها با نیازهای تازه سازگار شده است.
کتیبه‌ها؛ اسناد زنده تاریخ مسجد
در انتهای ایوان و پیرامون محراب، کتیبه‌های تاریخی متعددی دیده می‌شود که برخی از آن‌ها تاریخ‌های ۳۶۳، ۴۶۰ و ۵۶۰ هجری قمری را در خود دارند. یکی دیگر از کتیبه‌ها که تاریخ آن از میان رفته، عبارت «امر المولی عمادالملک والدوله» را در خود جای داده است. تاریخ ۳۶۳ هجری قمری به مرمت‌های انجام‌شده در روزگار عضدالدوله دیلمی اشاره دارد، تاریخ ۴۶۰ یادآور تعمیرات دوره سلجوقی و زمان فرمانروایی آلپ ارسلان است و تاریخ ۵۶۰ نیز به بازسازی‌های دوره ایل ارسلان خوارزمشاه مربوط می‌شود. بر پایه نوشته مقدسی، اصل ایوان در سال ۳۴۰ هجری قمری ساخته شده و از این رو، این مسجد در شمار کهن‌ترین بناهای مذهبی ایران جای می‌گیرد.
مناره، صحن و بخش‌های الحاقی
در برابر ایوان اصلی، صحنی مستطیل‌شکل قرار دارد که در ضلع شمالی آن ایوان دیگری دیده می‌شود و در سایر اضلاع، رواق‌هایی ساده بنا شده‌اند. در گوشه شمالی مسجد نیز مناره‌ای آجری، ساده و استوار قرار دارد که به‌نظر می‌رسد به بنای نخستین مسجد تعلق داشته باشد. هرچند بناهای الحاقی ساخته‌شده در دوره‌های گوناگون از نظر معماری ارزش برجسته‌ای ندارند، اما در مجموع، این مجموعه تصویری روشن از تداوم حیات مسجد در طول سده‌ها ارائه می‌دهد. مسجد جامع نی‌ریز با شماره ۱۹۲ در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده و همچنان یکی از مهم‌ترین یادگارهای معماری و تاریخ مذهبی استان فارس به‌شمار می‌آید.
۰ نظر