نقش‌برجسته ثلاث‌باباجانی؛ گنجی در ارتفاعات کرمانشاه
در استان کرمانشاه و در شهرستان ثلاث‌باباجانی، میان چین‌خوردگی‌های زاگرس و مسیرهای صعب‌العبور، نقش‌برجسته‌ای کشف شده که آن را از قدیمی‌ترین نقش‌برجسته‌های شناخته‌شده دنیای باستان می‌دانند؛ اثری با قدمتی حدود چهار هزار سال که نه فقط یک تصویر، بلکه روایتِ قدرت، مرز و تاریخ را روی سنگ ثبت کرده است. این نقش‌برجسته در سال ۱۳۹۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و از همان زمان، نام ثلاث‌باباجانی بیش از پیش در کنار میراث سنگی کهن شنیده می‌شود.
حکایت پیروزی سیموروم؛ شاهی بزرگ‌تر از همه
این اثر صحنه پیروزی حاکم دولت «سیموروم» را نشان می‌دهد؛ حکومتی که بر بخشی از عراق امروزی فرمان می‌راند. در قاب سنگیِ نقش‌برجسته، پیکر شاه از دیگر پیکرها بزرگ‌تر نقش شده و یکی از پاهایش را بر شکم اسیری گذاشته است؛ زبانی تصویری برای نشان دادن پیروزی و چیرگی. بر پایه مطالعات انجام‌شده، این پادشاه «ایدین‌سین» معرفی شده؛ کسی که در ناحیه دیاله عراق امروزی حکومت می‌کرد و برای دسترسی به منابع و تسلط بر راه‌های تجاری، به سوی زاگرس لشکر می‌کشید و در این نقش‌برجسته، یکی از پیروزی‌های خود را به نمایش گذاشته است.
جایگاه نقش‌برجسته؛ دامنه بمو و کنار رود هواسان
نقش‌برجسته در دامنه کوه بَمو و در کنار رودخانه هواسانِ شهرستان ثلاث‌باباجانی قرار دارد؛ جایی که طبیعتِ سخت‌گذر، هم نگهبان اثر بوده و هم دلیل دورماندنش از چشم بسیاری از مردم. گفته می‌شود این نقش‌برجسته ارزشمند، در روزگار خود حتی می‌توانسته نشانه‌ای از مرز سیاسی میان ایران و بین‌النهرین باشد؛ انگار سنگ، به جای کاغذ، سندِ جغرافیای قدرت شده است.
کشف در ازگله؛ آثاری که در نیزار پنهان ماندند
نقوش برجسته تازه‌کشف‌شده، به دلیل قرارگیری در منطقه صعب‌العبور و میان نیزارها، تا مدت‌ها از نگاه‌ها دور مانده بودند. فعلاً از کشف دو نقش‌برجسته در منطقه ازگله سخن گفته می‌شود که یکی از آن‌ها همین صحنه پیروزی ایدین‌سین، حاکم دولت سیموروم را روایت می‌کند؛ روایتی که از دل سنگ بیرون آمده و حالا باید با دقت، خوانده و محافظت شود.
مرمت و حفاظت؛ از آسیب‌های زلزله تا نجات‌بخشی
این نقش‌برجسته در اسفند ۱۳۹۷ با همکاری افراد محلی و یکی از باستان‌شناسان اداره کل میراث فرهنگی کرمانشاه شناسایی شد و سپس مراحل تحقیق، پژوهش، مستندنگاری و نقشه‌برداری آن به‌طور کامل انجام گرفت. علاوه بر آسیب‌های ناشی از زلزله سال ۱۳۹۶ در منطقه ازگله و اثرگذاری نزولات جوی، قرارگیری نقش‌برجسته روی بستر صخره‌ای و همچنین آسیب‌های عمدیِ تخریب‌گران، بخش‌هایی از بالا و پایین اثر را دچار مشکل کرده بود. پروژه مرمت در سه مرحله پیش رفت: ابتدا نجات‌بخشی اضطراری، سپس وصالی و پرکردن بخش‌های تخریب‌شده با ترکیب رزین‌های اپوکسی و مواد معدنی، و برای مقاوم‌سازی شکستگی‌های عمیق نیز از مفتول‌های استیلی استفاده شد تا استحکام اثر افزایش یابد؛ در ادامه هم بخش‌های از دست‌رفته خواناسازی و پرداخت شد تا فرم و رنگ، تا حد امکان به حالت طبیعی نزدیک‌تر شود.
چرا حفاظ نصب نشد؟ احترام به کوه و کنترل آب باران
برای احترام به فرم کوهستان و ساختار طبیعیِ بستر صخره‌ای، از تعبیه حفاظ ثابت برای نقش‌برجسته صرف‌نظر شده است. در عوض، سطح اثر پاکسازی شده و یک آبچکان برای منحرف کردن مسیر آب روی نقش‌برجسته ساخته‌اند تا آب باران کمتر روی سطح نقش حرکت کند و فرسایش و آسیب، کندتر شود؛ راهکاری ساده اما مهم، برای اثری که هزاران سال دوام آورده و امروز بیشتر از همیشه به مراقبت آگاهانه نیاز دارد.
۰ نظر