آق قلعه (چهل پله)؛ نگهبان خاموش گلابر
آق قلعه که بسیاری آن را با نام «چهل پله» می‌شناسند، یکی از نشانه‌های رازآلود گذشته در استان زنجان و شهرستان ایجرود است؛ اثری که در پاییز سال ۱۳۸۶ و در فصل اول بررسی باستان‌شناسی شهرستان ایجرود، شناسایی و با دقت بررسی شد و دوباره نامش بر سر زبان‌ها افتاد.
موقعیت طبیعی؛ قلعه‌ای روی تپه ۳۰ متری
این اثر در بافت روستای گلابر و بر فراز تپه‌ای با ارتفاع حدود ۳۰ متر از سطح زمین‌های پیرامون قرار گرفته است؛ جایی که دید و تسلط طبیعی، انگار از همان ابتدا برای ساخت یک دژ انتخاب شده بود. ارتفاع محوطه از سطح آب‌های آزاد نیز ۱۷۱۸ متر گزارش شده و همین جایگاه مرتفع، به آق قلعه چهره‌ای استوار و سخت‌گذر داده است.
معماری آق قلعه؛ از حجاری صخره‌ای تا سنگ‌چین ساروجی
بقایای معماری آق قلعه به دو شیوه شکل گرفته است: بخشی با حجاری در دل صخره و بخشی با دیوارچین سنگی. در دیوارها از ملات ساروج استفاده شده؛ ملاتی سنتی که در بسیاری از سازه‌های تاریخی ایران برای افزایش استحکام و مقاومت در برابر رطوبت و فرسایش به کار می‌رفته و هنوز هم وقتی در میان سنگ‌ها دیده می‌شود، حس مهندسی کهن را زنده می‌کند.
تونل دستکند ۳۸ پله؛ راه پنهان به سوی رودخانه
در یال غربی تپه، حدود ۱۰ متر پایین‌تر از رأس، یک تونل صخره‌ای دستکند با ۳۸ پله قرار دارد؛ همان مسیری که «چهل پله» را به یک نام ماندگار تبدیل کرده است. این راه‌پله سنگی، قلعه را به رودخانه پایین‌دست تپه وصل می‌کرده و می‌شود تصور کرد در روزهای ناامن یا هنگام محاصره، چه اندازه حیاتی بوده است؛ مسیری برای دسترسی، رفت‌وآمد پنهان یا رساندن آب و آذوقه، بی‌آنکه نگاه‌ها همه‌چیز را کنترل کنند.
بالای تپه؛ محل ذخیره و نشانه‌های زندگی
در بالاترین بخش تپه، نشانه‌هایی از فضایی برای ذخیره آب یا آذوقه دیده می‌شود و دیوارهایی با سنگ‌های نسبتاً بزرگ و ملات ساروج نیز در همان محدوده قابل تشخیص است. در بخش‌های شمالی و غربی تپه، پراکندگی سفال گزارش شده که مثل تکه‌های روایت، حضور انسان و دوره‌های مختلف استفاده از محوطه را تأیید می‌کند.
پیشینه تاریخی؛ از پیش از تاریخ تا اشکانی و اسلامی میانه
بر اساس یافته‌های ابزار سنگی و سفالی، پیشینه آق قلعه به دوره‌های پیش از تاریخ، اشکانی و اسلامی میانه نسبت داده شده است؛ یعنی محوطه‌ای که فقط به یک زمان محدود نمانده و در دوره‌های گوناگون، دوباره دیده و استفاده شده است. این هم‌نشینی دوره‌ها معمولاً نشان می‌دهد مکان، از نظر راهبردی یا زیستی، ارزش پایدار داشته است.
آسیب‌های انسانی؛ زخم حفاری‌های غیرمجاز
از تلخ‌ترین بخش‌های داستان آق قلعه، حفاری‌های متعدد غیرمجاز است که به محوطه آسیب زده‌اند. چنین دست‌اندازی‌هایی نه‌فقط به معماری و لایه‌های باستانی خسارت می‌زند، بلکه امکان شناخت علمی تاریخ محوطه را هم کم‌رنگ می‌کند، چون بخش مهمی از اطلاعات تاریخی دقیقاً در ترتیب لایه‌ها و جایگاه یافته‌ها نهفته است.
ثبت ملی؛ پایان بی‌تفاوتی و آغاز مسئولیت
این اثر تاریخی با شماره ۲۴۰۸۹ و در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ثبت ملی یعنی آق قلعه، بخشی از میراث مشترک کشور محسوب می‌شود و حفاظت از آن، هم یک وظیفه قانونی است و هم یک تعهد فرهنگی برای حفظ هویت محلی روستای گلابر و شهرستان ایجرود.
۰ نظر