دخمههای شریفآباد اردکان؛ یادگار خاموش آیین زرتشتی
دخمههای شریفآباد در شهرستان اردکان از مهمترین یادگارهای آیین زرتشتی در استان یزد به شمار میآیند؛ بناهایی رازآلود که در گذشته با نامهای دخمه، برج سکوت و گاه دادگاه شناخته میشدند. این مکانها تا سال ۱۳۴۲ محل برگزاری آیین ویژه زرتشتیان برای درگذشتگان بود؛ آیینی که بر پایه احترام به عناصر طبیعی و جلوگیری از آلودگی آب، خاک، هوا و آتش شکل گرفته بود. در این رسم، پیکر متوفی را در فضای دخمه قرار میدادند تا بهتدریج تجزیه شود و سپس استخوانهای باقیمانده را در چاهی در میانه دخمه، موسوم به استودان، میریختند.
فلسفه ساخت دخمه و شیوه استفاده از آن
در باور زرتشتی، پاک ماندن عناصر طبیعت اهمیتی بنیادین داشت؛ به همین دلیل دخمه بهعنوان راهکاری برای کاهش آلودگی ناشی از دفن یا سوزاندن اجساد پدید آمد. پس از گذشت مدتی، محوطه داخلی دخمه را طی آیینی خاص پاکسازی و ضدعفونی میکردند تا دوباره آماده استفاده شود. در حقیقت، دخمه برای قرنها تنها محل آیینی زرتشتیان برای بدرقه درگذشتگان بود. با گسترش شهرها و نزدیک شدن این سازهها به محدودههای مسکونی، شیوه تدفین زرتشتیان نیز تغییر کرد و خاکسپاری جای آن را گرفت.
دخمههای شریفآباد؛ میان سه آبادی کهن
در روستای شریفآباد از توابع اردکان، این دخمهها در نقطهای ساخته شدهاند که کمترین فاصله را با سه آبادی شریفآباد، حسنآباد و مزرعه کلانتر داشته باشد. پیش از ساخت این مجموعه، زرتشتیان شریفآباد از دخمهای در ناحیه دیلم، نزدیک روستای ترکآباد، استفاده میکردند. هر بار که فردی از جامعه زرتشتی در میگذشت، گروهی از زرتشتیان که تعدادشان مضربی از چهار بود، پیکر او را با تشریفات ویژه تا این محل حمل میکردند؛ مسیری دشوار که امروز نیز سختی آن برای هر رهگذری قابل درک است.
قدمت دخمهها و نقش مانکجی در ساخت آنها
ساخت یکی از دخمههای شریفآباد به دوران مانکجی بازمیگردد؛ شخصیتی شناختهشده که بهعنوان نخستین نماینده پارسیان هند در ایران شناخته میشود و نقش مهمی در حمایت از زرتشتیان ایران داشت. دخمه قدیمیتر که در سمت چپ قرار گرفته، با ساختاری دو جداره طراحی شده و دیواری بلند، بخش اصلی آن را در بر گرفته است. این ویژگی معماری، همراه با جای خالی سنگنوشتهای که زمانی بر آن نصب بوده، نشان میدهد این بنا از ارزش تاریخی و آیینی ویژهای برخوردار بوده است.
ویژگیهای معماری دخمههای شریفآباد
بر فراز تپهای کمارتفاع در شریفآباد، دو دخمه در کنار یکدیگر دیده میشوند. دخمه سمت راست جدیدتر است و دخمه سمت چپ، کهنتر و منسوب به مانکجی، ساختاری متفاوت دارد. در این فضا، پیکرها یا ورون (vroon) قرار میگرفتند تا در معرض طبیعت تجزیه شوند؛ روشی که در نگاه زرتشتی کمترین آسیب را به عناصر مقدس وارد میکرد. پس از آن، بقایای استخوانها را در استودان میریختند و مواد ضدعفونیکننده بر آن میافزودند.
تفاوتهای دخمه قدیم و جدید
دخمه دوم نسبت به دخمه نخست ارتفاع کمتری دارد و در بخش ورودی آن، بقایای دیواری کوتاه دیده میشود که برای جلوگیری از دید مستقیم به داخل دخمه ساخته شده بود. کف این دخمه برخلاف نمونه قدیمیتر، با سنگهای بزرگ فرش شده و در ساخت آن از سیمان نیز استفاده شده است؛ نکتهای که جدیدتر بودن آن را نشان میدهد. همچنین استودان این دخمه عمیقتر است. در کنار بیشتر دخمههای زرتشتی، ساختمانهایی برای اجرای آیینهای مربوط به درگذشتگان ساخته میشد و در شریفآباد نیز نشانههایی از چنین کارکردی دیده میشود.
شریفآباد؛ نماد همزیستی در دل کویر
روستای شریفآباد اردکان در حدود شصت کیلومتری شمال شهر یزد قرار دارد و از دیرباز بهعنوان نمادی از همزیستی مسالمتآمیز میان زرتشتیان و مسلمانان شناخته شده است. مسیر رسیدن به دخمهها، از دل چشمانداز آرام و کویری این منطقه میگذرد و حالوهوایی متفاوت به بازدید میبخشد. امروز حریم این مجموعه توسط انجمن زرتشتیان شریفآباد مشخص شده و این مکان، افزون بر ارزش مذهبی و تاریخی، به یکی از جاذبههای فرهنگی مهم اردکان تبدیل شده است؛ جایی که سکوت، تاریخ و باورهای کهن ایران در کنار هم معنا پیدا میکنند.
۰ نظر