دژمنده خوئین؛ شهر زیرزمینی شگفت‌انگیز در دل تاریخ زنجان
دژمنده یکی از آثار تاریخی و دستکندهای شگفت‌انگیز ایران است که در زیر بخشی از خانه‌های روستای خوئین، از توابع شهرستان ایجرود در استان زنجان، قرار دارد. این سازه زیرزمینی با مجموعه‌ای از دالان‌ها، اتاق‌ها و فضاهای متعدد، نمونه‌ای جالب‌توجه از معماری دستکند و شیوه زندگی ساکنان گذشته این منطقه به شمار می‌رود.
این اثر تاریخی در فاصله حدود ۶۴ کیلومتری مرکز استان زنجان واقع شده و از نظر معماری، وسعت و ساختار داخلی، ظرفیت قابل‌توجهی برای مطالعه و پژوهش‌های باستان‌شناسی دارد.
دژمنده تنها یک تونل زیرزمینی ساده نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از فضاهای کاربردی است که بخش‌هایی از آن برای نگهداری آذوقه، دام و طیور مورد استفاده قرار می‌گرفته است. وجود اتاق‌های مجزا، انبارها، طاقچه‌ها و مسیرهای ارتباطی تو در تو، نشان‌دهنده نقش مهم این مجموعه در زندگی ساکنان قدیمی روستای خوئین است.
دژمنده کجاست؟
دژمنده در روستای خوئین، از توابع شهرستان ایجرود در استان زنجان قرار دارد. این مجموعه زیرزمینی در زیر بخشی از بافت مسکونی روستا ایجاد شده و از طریق ورودی مشخصی می‌توان به بخش‌های قابل دسترس آن وارد شد.
روستای خوئین از مناطق تاریخی شهرستان ایجرود است و دالان‌های زیرزمینی دژمنده، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های تاریخی و معماری آن محسوب می‌شوند.
موقعیت این اثر در زیر بافت روستا و ساختار پیچیده فضاهای داخلی آن، دژمنده را به یکی از جاذبه‌های متفاوت گردشگری تاریخی استان زنجان تبدیل کرده است.
معماری دستکند دژمنده؛ مجموعه‌ای از دالان‌ها و اتاق‌های زیرزمینی
یکی از ویژگی‌های مهم دژمنده، معماری خاص آن است. این مجموعه از دالان‌های اصلی و اتاق‌هایی تشکیل شده که در جوانب مسیرها و در دل صخره‌ها حفر شده‌اند.
فضاهای داخلی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که علاوه بر ایجاد مسیرهای ارتباطی، امکان استفاده‌های مختلف را برای ساکنان فراهم می‌کرده‌اند. در برخی از اتاق‌ها، طاقچه‌هایی برای قرار دادن پیه‌سوزها ساخته شده است که نشان می‌دهد تأمین روشنایی فضای زیرزمینی نیز در طراحی این مجموعه مورد توجه بوده است.
در سقف دالان‌ها منافذ و مجراهایی تعبیه شده که برای تهویه هوا مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در ساخت برخی از این بخش‌ها، سنگ‌های تراش‌خورده‌ای شبیه سنگ آسیاب به کار رفته است.
از دیگر بخش‌های قابل‌توجه دژمنده، انبارهای آذوقه هستند که در کف دالان‌ها ایجاد شده‌اند. عمق برخی از این انبارها به حدود دو متر می‌رسد و برای نگهداری مواد غذایی و ذخیره آذوقه کاربرد داشته‌اند.
دالان‌های اصلی و درب سنگی دژمنده
ساختار دژمنده شامل دو دالان اصلی است که در بخش‌های مختلف به فضاها و اتاق‌های جانبی ارتباط پیدا می‌کنند.
در انتهای غربی دالان شماره یک، که امتداد آن شرقی–غربی است، یک درب سنگی با ارتفاع حدود ۱۰۵ سانتی‌متر و عرض ۹۷ سانتی‌متر قرار دارد. این درب همچنان روی پاشنه سنگی خود استوار است و قابلیت چرخش دارد.
وجود چنین دری در فضای زیرزمینی، از ویژگی‌های جالب معماری دژمنده محسوب می‌شود و توجه بازدیدکنندگان و پژوهشگران را به شیوه ساخت و تدابیر معماری سازندگان آن جلب می‌کند.
در بخش‌هایی از مجموعه نیز دیوارچینی‌هایی با استفاده از لاشه‌سنگ و ملات گل دیده می‌شود. عرض برخی دالان‌ها بسیار کم است و در بعضی نقاط، فضای عبور به اندازه‌ای محدود می‌شود که حرکت در آن تنها به‌صورت سینه‌خیز امکان‌پذیر است.
این تفاوت در ابعاد دالان‌ها و اتاق‌ها، ساختار پیچیده و چندبخشی مجموعه را نشان می‌دهد.
فضاهای داخلی و کاربردهای شهر زیرزمینی خوئین
یکی از نکات جالب درباره دژمنده، تنوع فضاهای داخلی آن است. بر اساس توصیف‌های موجود از این مجموعه، در بخش‌های مختلف آن اتاق‌های مجزا، طاقچه‌ها، تنور، اصطبل و محل نگهداری دام و طیور وجود داشته است.
این فضاها نشان می‌دهند که دژمنده صرفاً برای عبور و مرور ساخته نشده، بلکه مجموعه‌ای کاربردی برای پاسخ‌گویی به نیازهای مختلف ساکنان روستا بوده است.
همچنین از وجود میدانگاهی در این مجموعه سخن گفته شده که در اطراف آن مغازه‌هایی قرار داشته‌اند. در مرکز میدان نیز حوضی با شکل لوزی وجود داشته و تخت‌های چوبی با پوشش گلیم در اطراف آن قرار می‌گرفته‌اند. این فضا به‌عنوان محل اجتماع اهالی معرفی شده است.
وجود چنین توصیف‌هایی، تصویری از یک فضای زیرزمینی گسترده با کارکردهای گوناگون ارائه می‌دهد؛ فضایی که علاوه بر کاربردهای روزمره، می‌توانسته محل تعامل و گردهمایی ساکنان نیز باشد.
وسعت و عمق دژمنده
بر اساس اطلاعات و گزارش‌های منتشرشده درباره این اثر، دژمنده در عمق تقریبی ۴۰ متری زمین قرار دارد و وسعت آن حدود چهار هزار متر مربع برآورد شده است.
چنین ابعادی، این مجموعه را در شمار دستکندهای قابل‌توجه ایران قرار می‌دهد. گستردگی دالان‌ها، وجود اتاق‌های متعدد و ارتباط میان بخش‌های مختلف، اهمیت بررسی دقیق این سازه را از نظر معماری و باستان‌شناسی افزایش می‌دهد.
البته برای شناخت کامل نقشه، ساختار و ابعاد واقعی مجموعه، بررسی‌های تخصصی و مستندات باستان‌شناسی اهمیت زیادی دارند.
ارتباط احتمالی دژمنده با روستاهای اطراف
یکی از روایت‌های جالب درباره دژمنده، وجود تونل‌هایی است که گفته می‌شود این مجموعه را به مناطق اطراف متصل می‌کرده‌اند.
در برخی روایت‌های محلی، از تونلی سخن گفته می‌شود که با عبور از زیر رودخانه چای، به روستای قمچقای می‌رسیده است. این ارتباط زیرزمینی در حد یک روایت مطرح شده و برای تأیید قطعی آن به شواهد و بررسی‌های تخصصی نیاز است.
روستای قمچقای نیز در محدوده‌ای کوهستانی و در نزدیکی مسیر ارتباطی زنجان و بیجار قرار دارد. وجود ارتفاعات و عوارض طبیعی خاص در اطراف این روستا، به جذابیت تاریخی و جغرافیایی منطقه افزوده است.
روایت تونل‌های ارتباطی، یکی از جنبه‌های رازآلود دژمنده است که می‌تواند موضوع پژوهش‌های بیشتر درباره ساختار و کارکرد این مجموعه زیرزمینی باشد.
قدمت دژمنده و دوره‌های تاریخی استفاده از آن
تاریخ دقیق ساخت دژمنده هنوز مشخص نیست و نمی‌توان با اطمینان زمان مشخصی را برای ایجاد این مجموعه اعلام کرد.
با این حال، بر اساس سفال‌های کشف‌شده در داخل و اطراف دژمنده، شواهدی از استفاده از این مجموعه در دوره‌های میانی و متأخر اسلامی وجود دارد. در گزارش‌های مربوط به این اثر، دوره سلجوقی و دوره قاجار به‌عنوان دوره‌های استفاده از آن مطرح شده‌اند.
این موضوع نشان می‌دهد که دژمنده در طول دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است؛ هرچند تعیین زمان دقیق احداث اولیه آن به مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی بیشتری نیاز دارد.
ثبت ملی دژمنده؛ اهمیت حفاظت از یک میراث زیرزمینی
دژمنده به دلیل ویژگی‌های معماری و ارزش تاریخی خود در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۳۹۵ با شماره ۳۱۴۹۸ به ثبت ملی رسیده است.
در سال‌های اخیر، ورودی اصلی این مجموعه توسط اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است.
در حال حاضر، دژمنده دارای یک ورودی اصلی است؛ هرچند احتمال وجود ورودی‌های پنهان یا مسیرهای دیگری در ساختار آن نیز مطرح شده است. بررسی و حفاظت از این بخش‌ها می‌تواند به شناخت بهتر نقشه زیرزمینی و شیوه استفاده از مجموعه کمک کند.
چرا بازدید از دژمنده خوئین اهمیت دارد؟
دژمنده یکی از جاذبه‌های متفاوت استان زنجان است که تصویری از زندگی و معماری ساکنان گذشته را در فضایی زیرزمینی به نمایش می‌گذارد. برخلاف بسیاری از آثار تاریخی که در قالب بناهای مرتفع، قلعه‌ها یا محوطه‌های روباز دیده می‌شوند، این مجموعه در دل زمین شکل گرفته و بخش‌های مختلف آن با حفر صخره‌ها ایجاد شده‌اند.
وجود دالان‌های پیچیده، اتاق‌های جانبی، انبارهای آذوقه، منافذ تهویه و درب سنگی، ارزش معماری این اثر را دوچندان کرده است.
برای علاقه‌مندان به تاریخ، باستان‌شناسی، معماری تاریخی و جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده ایران، دژمنده می‌تواند مقصدی جذاب برای آشنایی با یکی از نمونه‌های خاص معماری دستکند باشد.
دژمنده خوئین؛ میراثی ارزشمند در زیر زمین
دستکند تاریخی دژمنده در روستای خوئین، یکی از آثار شگفت‌انگیز استان زنجان است که با دالان‌های سنگی، اتاق‌های متعدد و ساختار پیچیده زیرزمینی خود، بخشی از تاریخ زندگی ساکنان این منطقه را روایت می‌کند.
این مجموعه با فضاهایی برای نگهداری آذوقه، دام و طیور و همچنین مسیرهای ارتباطی و بخش‌های مختلف کاربردی، نشان‌دهنده مهارت و خلاقیت سازندگان آن در بهره‌گیری از فضای زیر زمین است.
اگر به جاذبه‌های تاریخی و معماری‌های متفاوت علاقه دارید، دژمنده خوئین یکی از دیدنی‌های ارزشمند شهرستان ایجرود است که شناخت آن می‌تواند دریچه‌ای تازه به تاریخ و میراث معماری دستکند ایران باز کند.
۰ نظر