شهر زیرزمینی زلف آباد فرمهین؛ نگینی تاریخی در استان مرکزی
شهر زیرزمینی زلف آباد، در حدود پنج کیلومتری شمال شرقی شهر فرمهین واقع شده و یکی از محوطههای تاریخی کمنظیر استان مرکزی است. این شهر تاریخی با قدمتی به دوره ایلخانی، نمادی از اصالت فرهنگی و تاریخ دیرپای شهرستان فراهان به شمار میرود و روایتهای ناگفتهای از زندگی مردم و رویدادهای آن دوران را در دل خود جای داده است.
تاریخچه شهر زیرزمینی زلف آباد
بر اساس منابع تاریخی مانند ناسخ التواریخ و روضه الصفا، شهر زیرزمینی زلف آباد بین قرن ششم تا نهم هجری قمری، شهری آباد و پررونق بوده که در شاهراه مهم تجارت قم، تهران و اصفهان قرار داشت. اما درباره دلیل دفن شدن آن در دل خاک، روایتهای مختلفی وجود دارد؛ برخی تخریب آن را به شورش مردم علیه حکام قاجار نسبت دادهاند و برخی دیگر وقوع زلزله شدید را عامل این حادثه میدانند.
محوطه تاریخی زلف آباد که میان اهالی فراهان به خرابههای شهر زیرزمینی مشهور است، گسترهای به وسعت ۱۱۰ هکتار دارد و در دو سوی جاده فرمهین به آشتیان و تفرش واقع شده است. این محوطه در دو بخش جداگانه باستانشناسی، نمایانگر تمدنی غنی است.
معماری و ساختار شهر زیرزمینی زلف آباد
این محوطه تاریخی بزرگ به صورت تپهها و برآمدگیهایی در میان دشت فراهان و کنار امامزاده احمد ابن علی (ع) قرار دارد؛ امامزادهای تاریخی مربوط به دوره ایلخانی که به عنوان کانون زیارتی مهم فراهان شناخته میشود.
شهر زلف آباد که در برخی متون تاریخی با نام دلف آباد نیز آمده، یکی از سکونتگاههای پرجمعیت دشت فراهان است که بنای آن به ابودلف عجلی، بانی شهر کرج، نسبت داده شده است. کاوشهای باستانشناسی در سال ۸۸ نشان داد این منطقه پیش از ابودلفها نیز سکونتگاه مردمان صنعتگر و تمدنی بوده است.
مطالعات اولیه نشان میدهد که زلف آباد در سدههای هفتم و هشتم هجری قمری پررونق بوده و در دورههای تیموری، صفوی و قاجار روند زوال را طی کرده است.
نقش شهر سلطان آباد و شورش اهالی زلف آباد
در دوران قاجار، پس از احداث شهر سلطان آباد (اراک کنونی) به دست یوسف خان گرجی در سال ۱۲۳۰ هجری قمری و استقرار قوای دولتی، اهالی منطقه زلف آباد شامل فراهان، مجدآباد کهنه و نو، اسلام آباد و شاه آباد علیه حکومت مرکزی شورش کردند. این قیام با سرکوب شدید همراه بود و در نهایت منجر به به آب بسته شدن شهر زلف آباد گردید.
کاوشهای باستانشناسی و یافتهها
در کاوشهای اولیه باستانشناسی در مساحت ۷۰۰ متر مربع، بخشهایی از ساختارهای مسکونی و عمومی، از جمله بقایای یک حمام عمومی کشف شد که نشانههایی از اصول شهرسازی پیشرفته را به نمایش گذاشت. این مطالعات همچنین نشان داد که زلف آباد شهری با مردمانی شیعهمذهب بوده که بر کشاورزی، دامداری و تولید مبتنی بوده و روابط فرهنگی و تجاری گستردهای داشتهاند.
یافتهها حاکی از وجود نظام اجتماعی و طبقهبندی مشاغل مشخص در این شهر است. ساختارهای عمومی، مذهب، زندگی روزمره و تقسیم محلهها، نشاندهنده چندگانگی طبقات اجتماعی بوده است.
کاوش دوم در سال ۸۹ به بررسی ابعاد پنهانتر محوطه پرداخت و مطالعه کالبدشناسی شهری، خدمات عمومی، مشاغل و تجارت، زیست فرهنگی و اقتصادی و الگوی ارتباطات فرهنگی در این شهر را در بر داشت. نتایج این کاوشها به زودی در قالب یک سایت موزه در کنار این اثر تاریخی به نمایش گذاشته خواهد شد.
بازدید و گردشگری در شهر زیرزمینی زلف آباد
شهر زیرزمینی زلف آباد به عنوان یکی از جاذبههای تاریخی شهرستان فرمهین، با جلوههای منحصر به فرد خود آماده پذیرش گردشگران، پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ و مردمشناسی است. بازدید از این محوطه فرصتی بینظیر برای آشنایی با تاریخ، فرهنگ و زندگی اجتماعی مردمان این دیار در دورههای گذشته فراهم میکند.
۰ نظر