قلعه خال کوه سیرجان؛ دژی در دل سنگ
در استان کرمان و شهرستان سیرجان، بر شانه صخرهای عظیم و نسبتاً بلند که میان مردم با نامهای «شاه خیرالله»، «شاه خلیلالله» یا «کوه عروس» شناخته میشود، روایت قلعهای شکل گرفته که به «قلعه خال کوه» شهرت دارد؛ جایی که نامش یادآور روزگاری است که برای ماندن، باید بلندتر از خطر ایستاد و پشت سنگ، پناه ساخت.
مسیر دسترسی و نشانههای پیرامون خال کوه
در حوالی جاده آسفالته سرچشمه به پاریزِ سیرجان، این کوه مثل نشانی روشن در چشمانداز منطقه قد میکشد و در پیرامون آن، ردهایی از استقرار انسانی دیده شده است؛ از اتاقها و فضاهای دخمهای گرفته تا محوطههایی که سفالهای لعابدار و منقوشِ مشابه سدههای نخستین اسلامی در آن گزارش شده و تصویری از زیست و رفتوآمد مردم در دورههای مختلف به دست میدهد.
گورستان سنگمرمر و روایت سکونت از اوایل اسلام تا صفوی
وجود گورستانی با سنگهای مرمر و کتیبهها در نزدیکی محوطه، بخشی از پازل تاریخی خال کوه را کاملتر میکند و کنار سایر یافتهها این برداشت را تقویت میکند که از اوایل دوره اسلامی تا روزگار صفوی، گروههایی از مردم در این محدوده زندگی داشتهاند؛ مردمانی که خانههای دخمهای میساختند و برای دفاع در برابر تهدیدها، به دژی پناه میبردند که امروز از خودِ قلعه اثر چشمگیری باقی نمانده و بیشتر، نشانهها در حاشیهها و لایههای خاک و سنگ جستوجو میشود.
آسیبهای انسانی؛ وقتی لولهگذاری تاریخ را زخمی میکند
در روایتهای محلی و گزارشها، از عبور مسیر لولهگذاری انتقال گاز از روی محدوده قلعه یاد شده است؛ رخدادی که با کندوکاوهای اجرایی، به تخریب بیشتر این محوطه انجامیده و یک بار دیگر یادآور شده که آثار تاریخی، پیش از آنکه با گذر زمان فرسوده شوند، گاهی با بیتوجهیهای امروز آسیب جدی میبینند.
سربارههای ذوب مس؛ نشانهای از کار و زندگی در قلعه
حدود دو کیلومتری جنوب قلعه خال کوه و در درهای که به «چاه سومو» معروف است، انباشت قابل توجهی از سربارههای کوره ذوب مس دیده شده؛ نشانهای که در کنار محوطه قلعه، این گمان را پررنگ میکند که بخشی از معیشت ساکنان، با استخراج و فرآوری مس گره خورده بوده است و سفالهای بهدستآمده نیز قدمت فعالیتها را به اوایل دوره اسلامی پیوند میدهند.
غارِ کوه و زیارت محلی؛ لایهای از باورهای مردمی
در همین کوه، از غاری هم یاد میشود که در آن صورتِ قبری دیده شده و گفتهاند مردم در گذشته آن را زیارت میکردند؛ روایتی که فارغ از داوری تاریخی، نشان میدهد خال کوه فقط یک نقطه دفاعی یا صنعتی نبوده و در ذهن و باور مردم، معنایی فراتر از سنگ و خاک پیدا کرده است.
چهلم نوروز در خال کوه؛ آیینی برای برکت دامها
امروز محدوده خال کوه در اختیار عشایر و گلهداران پاریز است و یکی از شناختهشدهترین جلوههای فرهنگی آن، رسم «چهلم نوروز» است؛ آیینی که در نهم اردیبهشت، مردم کنار کوه گرد هم میآیند و «آش شیر» میپزند و تقسیم میکنند و باور دارند این کار، رزق و برکت و افزایش محصولات دامی را به همراه میآورد، تا جایی که گفته میشود پیش از این تاریخ، شیر بیشتر سهم مصرف خانوادگی و برهها و بزغالههاست و پس از برگزاری آیین، تهیه فرآوردههایی مانند کشک، کره و روغن و حتی فروش شیر رونق میگیرد.
از مهرپرستی تا روایتهای امروزی؛ تداوم یک رسم در زمان
در میان توضیحهای محلی، گاهی ریشههای این رسم را به باورهای پیش از اسلام و آیینهایی مانند مهرپرستی نسبت میدهند و در روایت امروز، عشایر مسلمان، «خواجه خضر» را واسطه برکت میدانند؛ ترکیبی از حافظه تاریخی و باور دینی که نشان میدهد سنتها چگونه در گذر زمان تغییر میکنند اما هسته اصلیشان—امید به برکت و قدردانی—باقی میماند.
۰ نظر