محوطه باستانی ازبکی | ۶ هزار سال تاریخ البرز

معرفی محوطه باستانی ازبکی

محوطه باستانی ازبکی در روستای ازبکی، شهرستان نظرآباد استان البرز واقع شده است. این تپه باستانی برای نخستین بار در سال ۱۳۴۸ شناسایی شد و چند سال بعد در فهرست میراث ملی ایران ثبت گردید. کاوش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که ازبکی شامل حدود ۶ هزار سال بقایای فرهنگی پیش از تاریخ و اوایل دوران تاریخی ایران از نیمه اول هزاره هفتم تا نیمه نخست هزاره اول پیش از میلاد (دوران مادها) است.

مساحت این محوطه باستانی حدود ۱۰۰ هکتار است و شامل چندین تپه ارزشمند می‌شود که شش تپه از آن توسط گروهی از باستان‌شناسان ایرانی به سرپرستی دکتر یوسف مجیدزاده از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۴ حفاری شده است. محوطه در زمین‌های کشاورزی روستا قرار دارد.

تپه‌های مهم محوطه ازبکی

تپه بلند مرکزی ازبکی (دژ مادی)
این تپه با ارتفاع ۲۶ متر از سطح زمین‌های اطراف، دژ مادی محوطه است و در اواسط هزاره دوم پیش از میلاد به شهر بزرگی تبدیل شد. در مرکز آن قلعه‌ای به وسعت ۲۲۰۰ متر مربع ساخته شد و در طول زمان سه قلعه دیگر روی ویرانه‌های نخستین قلعه برپا شد. آخرین آن‌ها دژ مادی با وسعت تقریبی ۹۰۰ متر مربع است که در ۸ مهر ۱۳۵۲ با شماره ۹۵۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

یان تپه
یان تپه محل قدیمی‌ترین روستای ایران است که متعلق به هزاره هفتم و ششم پیش از میلاد است. خشت‌های نه هزار ساله و بنای معبد رنگین یان تپه از مهم‌ترین آثار آن محسوب می‌شوند. این تپه دارای ۱۲ نوع کف‌سازی فضاهای معماری است که در مراحل مختلف سکونت به دست آمده و از نظر تنوع معماری پیش از تاریخ ایران بی‌نظیر است.

جیران تپه
این تپه در ۲۵۰ متری جنوب‌غرب تپه بلند محوطه و ۳۰۰ متری شمال‌شرق یان تپه قرار دارد و همزمان با یان تپه وجود داشته است. میانه هزاره ششم تا اواسط هزاره دوم پیش از میلاد استقرار در آن متوقف شده است.

دوشان تپه
در حدود ۲۵۰ متری غرب تپه بلند واقع شده و سه دوره معماری از عصر آهن در آن مشاهده شده است. بقایایی از دوران مادها نیز در این تپه دیده می‌شود.

مارال تپه
در مسیر دوشان تپه قرار دارد و شامل گورخمره‌های دوره ماد و آثاری از نیمه دوم هزاره چهارم پیش از میلاد است.

گوموش تپه
این تپه هم‌زمان با تمدن‌های سیلک کاشان، چشمه علی ری و قره تپه شهریار است و متأسفانه بخش‌هایی از آن ویلاسازی شده است.

ویژگی‌های منحصر به فرد محوطه ازبکی

• خشت‌های نه هزار ساله یان تپه که آغاز دوره خشت‌سازی در فلات ایران را نشان می‌دهد

• معبد رنگین یان تپه با معماری منحصر به فرد

• کاربرد سیمان توسط ساکنین ماقبل تاریخ

• لوح آغاز عیلامی از مارال تپه که سند همکاری تجاری این منطقه با شوش است

• بناهای ساخته قوم آریایی در محوطه

در همایش جهانی گفتگوی تمدن‌ها در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی، یک خشت نه هزار ساله از نظرآباد به کوفی عنان دبیر کل سابق سازمان ملل متحد اهدا شد و نمونه‌ای از پیشینه تاریخی ایران در ساختمان سازمان ملل در نیویورک به نمایش گذاشته شد. پرونده ثبت جهانی محوطه ازبکی نیز در دست اقدام است.

نحوه دسترسی

این محوطه در نزدیکی روستای ازبکی از توابع دهستان احمدآباد مصدق، بخش مرکزی شهرستان نظرآباد استان البرز قرار دارد.