مسجد جامع تسوج در آذربایجان شرقی شهرستان شبستر
در استان آذربایجان شرقی، شهرستان شبستر، مسجد جامع تسوج مثل نگینی در دل شهر نشسته است؛ بنایی که ریشهاش را به سده دهم هجری قمری نسبت میدهند و نامش در تاریخ ۱ فروردین ۱۳۴۷ با شماره ثبت ۷۸۱ در فهرست آثار ملی ایران آمده است؛ همین ثبت ملی، نشان میدهد که مسجد فقط جای نماز نیست، بخشی از حافظه شهر و روایتهای پرپیچوخم آن است.
موقعیت مسجد جامع تسوج شبستر | جنوب بازار و محله باباهدایت
مسجد جامع تسوج در جنوب بازار و ابتدای محله باباهدایت خودنمایی میکند؛ جایی که رفتوآمد بازار هنوز هم به بنا جان میدهد و حس میکنید مسجد از همان ابتدا برای زندگی شهری ساخته شده، نه جدا از آن. مسجد دو ورودی دارد؛ یکی از سمت مغرب که کوچکتر است و گفته میشود بعدها برای رفتوآمد بانوان تعبیه شده، و دیگری درِ اصلی که در میانه بازار تسوج قرار گرفته و شما را به حیاطی میرساند که حالوهوای «خانهباغ» دارد.
حیاط و فضاهای پیرامونی مسجد جامع تسوج در شهرستان شبستر
در حیاط مسجد، هر ضلع قصه خودش را دارد؛ بخش شمالی به دکاکین بازار تکیه زده، سمت غربی وضوخانه را در خود جای داده و در ضلع شرقی، دکانهایی قرار دارد که به عنوان موقوفات مسجد شناخته میشوند؛ ترکیبی که نشان میدهد اقتصاد بازار و دوام مسجد، در طول زمان به هم گره خوردهاند و بنا فقط با آجر و گنبد پابرجا نمانده، با وقف و مشارکت مردم زنده مانده است.
منارهها و درخت چنار مسجد جامع تسوج شبستر
نمای شمالی مسجد، همان جایی است که ورودی اصلی در میانه ساختمان قرار گرفته و در دو سوی آن، دو مناره بدون کلاهک دیده میشود؛ بخشی از منارهها آسیب دیده و آنچه باقی مانده، راهپلهای مارپیچ دارد که به زبان معماری، از استقامت و کارکردِ دیدهبانیگونه منارهها حکایت میکند. پیشانی ورودی با حضور یک درخت چنار تنومند، شکوه دیگری میگیرد؛ چناری که مثل چتری سبز، سایهاش را روی دیوار و مناره میاندازد و به فضای ورودی، حس دیرینگی و پناه میدهد.
کتیبه فرمان ۹۸۹ هجری در مسجد جامع تسوج شهرستان شبستر
بر پیشانی درِ ورودی، فرمانی با تاریخ ۹۸۹ هجری قمری با خط ثلث برجسته روی سنگ یکپارچه نقش شده است؛ کتیبهای که در روایتها و نوشتههای محلی بسیار دربارهاش سخن گفتهاند. برخی منابع آن را به یکی از شاهان صفوی نسبت دادهاند، اما درباره انتساب دقیق و زمینه صدور آن، اختلاف نظر دیده میشود و روایتهایی نیز به رخدادهای درگیری با عثمانیان و حضور چهرههای صفوی در منطقه اشاره میکنند؛ همین اختلاف روایت، ارزش تاریخی کتیبه را بیشتر میکند، چون نشان میدهد تسوج فقط یک شهر آرامِ حاشیه بازار نبوده و در دورههایی، نقش و اهمیت سیاسی-نظامی هم داشته است.
ستونها و گنبدهای مسجد جامع تسوج شبستر | شکوه شبستان
درون مسجد، شبستانی ستوندار شما را در بر میگیرد؛ مسجد ۲۴ ستون دارد که چهار ستون جنوبی آجری و سایر ستونها سنگیاند و پایهسرستونها با مقرنس سنگی آراسته شدهاند. بر فراز این ستونها، ۳۵ گنبد آجری قرار گرفته و مساحت کلی مسجد حدود ۳۵ در ۳۳ متر گزارش شده است؛ وقتی میان ستونها قدم میزنید، تکرارِ ریتمدارِ قوسها و گنبدها، حس نظم و آرامش را منتقل میکند؛ همان کیفیتی که از یک مسجد جامع انتظار میرود، جایی برای جمع شدن شهر و یکی شدن صداها در نماز جمعه و آیینهای عمومی.
شیوه طاقها و نشانههای مرمت در مسجد جامع تسوج شهرستان شبستر
طاقها را به شیوه ایلخانی دانستهاند و تنوع فرمها نشان میدهد بنا در گذر زمان بیتغییر نمانده و چند بار تعمیر و مرمت شده است. در منابع محلی به مرمتی در سال ۱۲۵۲ هجری قمری در دوره قاجار اشاره میشود و احتمال دادهاند بخشی از گچبریها و مقرنسکاریهای ورودی و طاق محراب در همان دوره شکل گرفته باشد؛ این لایههای متعدد، مسجد را به کتابی زنده تبدیل کرده که هر دوره، سطری بر آن افزوده است.
مرمتهای معاصر مسجد جامع تسوج در آذربایجان شرقی شهرستان شبستر
از وضعیت منارهها چنین برمیآید که کلاهکها فرو ریخته یا در مقطعی ناتمام ماندهاند و در برخی گنبدها نیز ترکهایی گزارش شده است. آخرین تعمیر اساسی که از آن یاد میشود، در سال ۱۳۷۹ شمسی و با همکاری سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی انجام گرفته و همین رسیدگیها کمک کرده تا این بنای ارزشمند، همچنان در قلب تسوج پابرجا بماند و در کنار بازار، به زندگی روزمره شهر معنا بدهد.
سردابهای مسجد جامع تسوج شبستر | فضای پنهان زیر زمین
مسجد در دو سو سرداب یا زیرزمین هم دارد که بخشی از آن با خردهآجر و کلوخ پر شده است؛ وجود سردابها در بسیاری از بناهای تاریخی، پاسخی به نیازهای اقلیمی و کارکردی بوده و در مسجد جامع تسوج نیز به فضا عمق بیشتری میدهد؛ انگار بنا فقط آن چیزی نیست که زیر گنبد میبینید، بلکه لایهای پنهان هم دارد که هنوز جای مطالعه و کاوش تاریخی را باز میگذارد.
فرمان همایون برای رفاه مردم تسوج
فرمان همایون چنین رقم یافت که همت بلند شاهانه بر این است تا در روزگار دولتِ پیوسته و پایدار، آثار خیر و احسان در میان مردمان گسترش یابد و رعایا و اهالی، با آسودگی و رفاه روزگار بگذرانند و با امیدواری کامل، در افزایش دعاگویی و آرزوی دوام دولت بکوشند؛ از همین رو، در این زمان و با توجهی ویژه به بهبود حال مردم تسوج، اراده بر آن رفت که گرهی از کار معاش ایشان گشوده شود.
تخفیف و بخشش مالیات اصناف در قصبه تسوج
بر این اساس، از ابتدای «پیچی ئیل»، آن مقدار از وجوه و مالیات مربوط به اهل حرفه و نیز صنف کوزهفروشانِ قصبه یادشده—که در شمار ابواب جمع و درآمد دیوانی میآمد—به تخفیف مقرر شد و یکسره بخشیده و تصدق گردید و ثواب این بخشایش، به ارواح مقدس حضرات چهارده معصوم صلواتالله علیهم اجمعین هدیه شد.
ثبت عطیه در دفاتر دیوان و منع هرگونه مطالبه
به مستوفیان و کارگزاران دیوان دستور داده شد که رقم این عطیه اعلی را در دفترهای خود ثبت و معتبر کنند، آن را از جمع درآمدها بیرون آورند و در شمار تیول به حساب نیاورند و باطلدانند. همچنین به عمّال و متصدیان دیوانی اکیداً مقرر شد که از اصناف یادشده، به هیچ وجه و به هیچ نام—چه به عنوان مال، وجوهات، اخراجات یا هر رسم و بهانه دیگر—حتی یک دینار و یک «مزبار» نیز مطالبه و حواله نکنند.
تاریخ صدور فرمان | چهاردهم رجب ۹۸۹ قمری
این فرمان در چهاردهم رجب، در «قوی ئیل»، در سال ۹۸۹ قمری نگاشته و صادر شد.
۰ نظر