شهر زیرزمینی سامن؛ دنیایی پنهان در دل سنگ
شهر زیرزمینی سامن یکی از مجموعه‌های تاریخی و باستان‌شناختی استان همدان است که در شهر سامن، از توابع شهرستان ملایر، قرار دارد. این مجموعه دست‌کند در بستر سنگی زیر شهر ساخته شده و اتاق‌ها و راهروهای متعدد آن، تصویری از شیوه‌های ساخت‌وساز و کاربرد فضاهای زیرزمینی در دوره‌های مختلف تاریخی ارائه می‌دهد.
این محوطه در سال ۱۳۸۴، هنگام انجام عملیات عمرانی، به‌طور اتفاقی کشف شد. بررسی‌های باستان‌شناسی پس از کشف نشان داد که فضای زیرزمینی سامن مجموعه‌ای گسترده و پیچیده است که بخش‌هایی از آن هنوز به‌طور کامل شناسایی و کاوش نشده‌اند.
کشف شهر زیرزمینی سامن
کشف اتفاقی مجموعه در جریان فعالیت‌های عمرانی، توجه پژوهشگران را به ساختارهای پنهان زیر خیابان‌ها و ساختمان‌های شهر سامن جلب کرد. این فضاها در بستر سنگ گرانیتی ایجاد شده‌اند و در زیر معابر، خانه‌ها و برخی ساختمان‌های اداری قرار دارند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از کاوش‌ها، مجموعه بیش از ۵۰ فضای کوچک و بزرگ دارد که به کمک راهروها، درگاه‌ها و دریچه‌ها به یکدیگر متصل می‌شوند. این فضاها در عمق‌های متفاوتی از سطح زمین قرار گرفته‌اند و گستردگی آن‌ها نشان می‌دهد که با مجموعه‌ای فراتر از چند اتاق پراکنده روبه‌رو هستیم.
شهر زیرزمینی سامن در تاریخ ۲۷ فروردین ۱۳۸۷ با شماره ۲۴۶۲۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قدمت و مراحل استفاده از مجموعه
بررسی‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که مجموعه سامن احتمالاً در چند مرحله تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است. درباره زمان دقیق شکل‌گیری آن هنوز نمی‌توان با قطعیت نظر داد، اما برخی شواهد احتمال استفاده از این فضاها در دوره‌های پیش از اشکانی را مطرح می‌کنند.
بر پایه یکی از برداشت‌های باستان‌شناختی، مرحله نخست استفاده از مجموعه ممکن است با فعالیت‌های اعتقادی یا آیینی ارتباط داشته باشد. در مرحله‌ای دیگر، احتمالاً در دوره اشکانی، بخشی از فضاها برای تدفین مردگان به کار رفته‌اند. شواهد همچنین از استفاده مجدد از این مکان به‌عنوان پناهگاه در دوره‌های بعدی، از اوایل دوره اسلامی تا دوره قاجار، حکایت دارند.
این تغییر کاربری‌ها نشان می‌دهد که مجموعه سامن در طول زمان کارکرد ثابتی نداشته و متناسب با نیازهای دوره‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.
معماری و ساختار شهر زیرزمینی سامن
یکی از ویژگی‌های شاخص این مجموعه، معماری دست‌کند آن است. اتاق‌ها، سالن‌ها و راهروها مستقیماً در بستر سنگی ایجاد شده‌اند و در بخش‌های مختلف می‌توان نشانه‌هایی از تراش سنگ و شکل‌دهی فضاها را مشاهده کرد.
در بعضی اتاق‌ها سکوها، طاقچه‌ها، حفره‌های کوچک و سطوح تراشیده‌شده وجود دارند. این عناصر ممکن است در ارتباط با کاربری‌های متفاوت فضاها شکل گرفته باشند، اما تفسیر دقیق عملکرد هر بخش به شواهد باستان‌شناسی وابسته است.
راهروها و دریچه‌ها نیز نقش مهمی در ارتباط میان فضاهای داخلی دارند. بعضی ورودی‌ها به شکل عمودی طراحی شده‌اند و در بخش‌هایی، مسیرهای پلکانی یا ارتباط‌هایی میان ترازهای مختلف دیده می‌شود. پیچیدگی این ساختارها، شناخت کامل مجموعه را دشوار کرده است.
کارگاه‌های کاوش و مسیرهای ارتباطی
کاوش‌های باستان‌شناسی در بخش‌های مختلف مجموعه انجام شده و پژوهشگران تعدادی از فضاها را در قالب کارگاه‌های جداگانه بررسی کرده‌اند. این کارگاه‌ها شامل اتاق‌ها، سالن‌ها و راهروهایی هستند که از طریق مسیرهای مشترک به بخش‌های دیگر متصل می‌شوند.
در برخی قسمت‌ها، مسیر ارتباطی میان فضاهای کاوش‌شده و بخش‌های دیگر هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. برای نمونه، بعضی راهروها به نظر می‌رسد به کارگاه‌های دیگر امتداد داشته باشند، اما مسیر دقیق آن‌ها نیازمند بررسی بیشتر است.
این وضعیت نشان می‌دهد که نقشه کامل شهر زیرزمینی هنوز در دسترس نیست و شناخت همه ارتباطات داخلی به ادامه پژوهش و فراهم‌شدن شرایط مناسب برای کاوش بستگی دارد.
بقایای انسانی و تدفین‌های دوره اشکانی
از مهم‌ترین یافته‌های شهر زیرزمینی سامن، بقایای انسانی متعددی است که در اتاق‌ها و بخش‌های مختلف مجموعه کشف شده‌اند. برخی از این بقایا به‌صورت اسکلت‌های نسبتاً کامل و برخی دیگر به شکل مجموعه‌ای از استخوان‌ها به دست آمده‌اند.
بر پایه گزارش‌های کاوش، تعدادی از تدفین‌ها احتمالاً به دوره اشکانی تعلق دارند. در کنار برخی بقایا، اشیایی نیز به‌عنوان هدیه تدفینی گزارش شده‌اند. همچنین در بعضی موارد، حالت قرارگیری اسکلت‌ها به شکل چمباتمه‌ای توصیف شده است.
یافته‌های انسانی از این نظر اهمیت دارند که به پژوهشگران امکان می‌دهند درباره شیوه‌های تدفین، باورهای مرتبط با مرگ و تغییر کاربری مجموعه در دوره‌های مختلف مطالعه کنند. با این حال، تعیین تاریخ دقیق هر تدفین و تفسیر آیین‌های مربوط به آن به بررسی تخصصی و مقایسه با شواهد دیگر نیاز دارد.
آیا شهر زیرزمینی سامن مکانی برای مراسم مذهبی بوده است؟
یکی از فرضیه‌های مطرح‌شده درباره کاربری اولیه مجموعه، ارتباط آن با فعالیت‌های اعتقادی و برگزاری مراسم آیینی است. برخی پژوهشگران با توجه به ساختار فضاها و شواهد به‌دست‌آمده، احتمال داده‌اند که بخش‌هایی از مجموعه در دوره‌ای برای انجام مراسم مذهبی استفاده می‌شده‌اند.
در این زمینه، احتمال ارتباط با آیین میترائیسم نیز مطرح شده است؛ با این حال، این موضوع را باید در حد یک فرضیه باستان‌شناختی در نظر گرفت، نه نتیجه‌ای قطعی. برای اثبات چنین برداشتی، بررسی دقیق معماری، اشیای کشف‌شده و شواهد تاریخی ضروری است.
وسعت مجموعه و بخش‌های ناشناخته
وسعت شهر زیرزمینی سامن در گزارش‌های مختلف حدود سه تا پنج هکتار عنوان شده است. با وجود این گستردگی، تنها بخشی از مجموعه تاکنون شناسایی و کاوش شده و قسمت‌هایی از آن همچنان زیر لایه‌های سنگی و شهری قرار دارند.
رطوبت از جمله عواملی است که می‌تواند روند کاوش و حفاظت از بخش‌های ناشناخته را دشوار کند. از سوی دیگر، قرارگرفتن مجموعه در زیر معابر و ساختمان‌های امروزی، ضرورت برنامه‌ریزی دقیق برای پژوهش و حفاظت را افزایش می‌دهد.
به همین دلیل، نمی‌توان همه بخش‌های مجموعه را کاملاً شناخته‌شده دانست. ادامه مطالعات ممکن است اطلاعات تازه‌ای درباره معماری، قدمت و شیوه استفاده از این فضای زیرزمینی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
وضعیت بازدید از شهر زیرزمینی سامن
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره این مجموعه، به دلیل ادامه‌نیافتن کامل عملیات عمرانی، پاک‌سازی و آماده‌سازی محوطه، بازدید عمومی در مقطعی امکان‌پذیر نبوده است. از آنجا که وضعیت دسترسی به محوطه‌های باستان‌شناختی ممکن است تغییر کند، بهتر است پیش از برنامه‌ریزی سفر، امکان بازدید را از مراجع محلی یا متولیان میراث فرهنگی بررسی کنید.
در صورت نبود امکان ورود، نباید برای دسترسی به فضاهای زیرزمینی از مسیرهای غیرمجاز یا ورودی‌های بسته استفاده کرد. حفاظت از این مجموعه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کاوش‌های غیراصولی و ورود کنترل‌نشده می‌توانند به ساختار تاریخی و یافته‌های باستان‌شناختی آسیب بزنند.
مسیر دسترسی به شهر زیرزمینی سامن
آدرس: استان همدان، شهرستان ملایر، شهر سامن.
برای رسیدن به سامن می‌توان از مسیر جاده‌ای همدان به ملایر استفاده کرد و سپس مسیر شهر سامن را در پیش گرفت. پس از ورود به شهر، برای یافتن محل مجموعه بهتر است از نشانی‌های محلی و اطلاعات به‌روز درباره وضعیت بازدید کمک بگیرید.
شهر زیرزمینی سامن نمونه‌ای ارزشمند از معماری دست‌کند و استفاده چندمرحله‌ای از فضاهای زیرزمینی در ایران است. ترکیب راهروهای سنگی، اتاق‌های متعدد، بقایای انسانی و شواهد مربوط به کاربری‌های گوناگون، این محوطه را به یکی از مکان‌های مهم برای مطالعه گذشته تاریخی منطقه ملایر تبدیل کرده است.
۰ نظر