برج گنبد قابوس؛ بلندترین برج تمام آجری جهان
برج گنبد قابوس یا کاووس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری است که در شهر گنبد کاووس، شمال استان گلستان قرار دارد. این سازه با سبک معماری رازی ساخته شده و به عنوان بلندترین برج تمام آجری جهان شناخته می‌شود. برج بر فراز تپه‌ای مصنوعی به ارتفاع حدود ۱۵ متر قرار دارد و ارتفاع کل بنا به همراه پی آن به ۷۲ متر می‌رسد. این برج در سال ۳۷۵ هجری خورشیدی، در زمان پادشاهی قابوس بن وشمگیر از پادشاهان آل زیار، بنا گردیده است.
معماری و ساخت برج گنبد قابوس
برج گنبد قابوس در کنار باغ ملی گنبد کاووس قرار دارد و در گذشته محل سربازخانه قابوس وشمگیر بوده است. این برج مقبره قابوس پسر وشمگیر شمس‌المعالی است و به دستور خود او ساخته شده است. ارتفاع برج از سطح تپه ۵۰ متر بوده که شامل ۳۲ متر بدنه هرم ناقص و ۱۸ متر مخروط بالای آن است. آجرهای استفاده‌شده در برج از خاک گلشن و ساروجی تهیه شده و با اسب از دامنه کوه مینودشت به محل آورده شده‌اند.
تاریخچه ساخت و معماری داخلی
این بنا در سال ۳۹۷ قمری ساخته شد و معماران و کارگران ماهر، پنج سال برای ساخت آن تلاش کردند. روزنه‌ای کوچک در سقف بنا و رو به شرق قرار دارد که نشان‌دهنده تأثیر عادات چند هزار ساله چادرنشینان است؛ چادرنشینان همیشه منفذ چادرهای خود را به سمت آفتاب می‌گشودند تا نخستین پرتو صبحگاهی به درون بتابد.
کتیبه کوفی برج شامل متن زیر است:
بسم الله الرحمن الرحیم:به نام خداوند بخشنده مهربان
هذا القصر المعالی:این است کاخ عالی
الامیر شمس المعالی :امیر شمس المعالی
الامیر ابن امیر:امیر فرزند امیر
قابوس ابن وشمگیر:قابوس فرزند وشمگیر
امر به بنائه فی حیاته:فرمان داد به بنای آن در زندگی خویش
سنه سبع و تسعین ثلثمانه قمریه:سال ۳۹۷ قمری
و سنه خمس و سبعین و ثلثمائیه شمسیه:سال ۳۷۵ شمسی
جایگاه برج گنبد قابوس در ادبیات و تاریخ
قدمت برج گنبد قابوس به سرزمین تاریخی جرجان بازمی‌گردد. این منطقه از زمان هخامنشیان تا امروز با نام‌های مختلف از جمله وَرْکان، هیرکانیا و گرگان شناخته شده است. برج گنبد قابوس، که با نام میل گنبد نیز شناخته می‌شود، علاوه بر نقش تاریخی و مقبره‌ای، در مسیر کاروان‌ها به عنوان نشانه شهری و راهنمای شبانه مسافران عمل می‌کرد.
ساختار و جزئیات فنی برج
برج گنبد قابوس دو بخش اصلی دارد: پی یا بدنه و گنبد مخروطی. پی آجری به ارتفاع ۱۵ متر و درونی گرد دارد که در گذشته به عنوان سرداب استفاده می‌شده است. ارتفاع سازه اصلی ۵۳ متر است و شکل آن مخروطی است که قطر آن از پایین به بالا از ۱۷ متر به ۷/۹ متر کاهش می‌یابد. ۱۶ دندانه آجری با فاصله مساوی بر بدنه بیرونی تعبیه شده است. گنبد مخروطی ساده و بی‌آلایش است و تنها روزنه‌ای به طول ۲ متر در قسمت شرقی دارد که از ۸۰ تا ۷۳ سانتی‌متر باریک می‌شود. درب ورودی در سمت جنوبی قرار دارد و ارتفاعی ۵/۵ متری و پهنای ۱/۵ متری دارد.
میراث ادبی و فرهنگی
قابوس بن وشمگیر، پادشاه و نویسنده برجسته، کتاب مشهور قابوس‌نامه را برای فرزندش گیلان‌شاه نگاشت. این اثر در ۴۴ باب به تعلیم اصول زندگی و حکومت‌داری پرداخته و نمونه برجسته نثر ساده فارسی پیش از نثر فنّی به شمار می‌رود. برج آجری گنبد قابوس، علاوه بر میراث معماری، یادآور فرهنگ و ادب قرن چهارم هجری است.
۰ نظر