سد وشمگیر؛ نگین آبی شهرستان آققلا در دامنه دشتهای گلستان
در دل شهرستان آققلا از استان سرسبز گلستان، جایی در حدود ۶۲ کیلومتری شمالشرق شهر گرگان و در نزدیکی روستای عباسآباد، سازهای عظیم و استوار بر بستر رودخانه گرگانرود قد برافراشته که با نام «سد وشمگیر» شناخته میشود. این سد که تنها ۷۰ کیلومتر با ساحل نیلگون دریای خزر و حدود ۲۴ کیلومتر با مرز ایران و ترکمنستان فاصله دارد، بهواسطه موقعیت جغرافیایی خاص خود، نقشی کلیدی در کنترل و مدیریت منابع آبی شمال استان گلستان ایفا میکند. سد وشمگیر از همان سالهای آغازین بهرهبرداری، بهعنوان یکی از مهمترین پروژههای آبی منطقه شناخته شد؛ سازهای که با مهار جریانهای فصلی گرگانرود، مانع بروز سیلابهای مخرب شده و همزمان آب مورد نیاز دشتهای حاصلخیز اطراف را برای آبیاری زمینهای کشاورزی تأمین میکند. این سد بهویژه برای شالیزارها، مزارع گندم و جو و دیگر محصولات کشاورزی منطقه، نقشی حیاتی و غیرقابلجایگزین دارد.
روایت ساخت؛ یادگار حکمران زیاری بر بستر گرگانرود
سد وشمگیر در سال ۱۳۴۹ و در محلی تاریخی با نام سنگ سوار بر روی گرگانرود ساخته شد. نام سد برگرفته از وشمگیر بن زیار، از حکمرانان برجسته سلسله زیاری در سده چهارم هجری است. در هنگام احداث، برای این سد یک مخزن اصلی با ظرفیت اولیه ۶۰ میلیون مترمکعب و سه مخزن ذخیره مجزا طراحی شد؛ مخزن اول با ۱۸ میلیون مترمکعب همزمان با ساخت سد تکمیل شد، مخزن دوم با ۱۲ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۶۳ احداث شد و مخزن سوم با ظرفیت ۶ میلیون مترمکعب چند سال بعد شکل گرفت.
هدف از ساخت سد؛ حیات دوباره برای دشتهای کشاورزی
هدف نخستین احداث سد، تنظیم و تقسیم ۳۲۵ میلیون مترمکعب آب کشاورزی در سال برای آبیاری حدود ۲۵ هزار هکتار از اراضی منطقه بود. اما در سالهای اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی و کاهش آب ورودی، میزان آب قابل تقسیم سالانه به حدود ۱۷۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این مجموعه عظیم علاوه بر اهمیت اقتصادی، ظرفیت گردشگری فراوان دارد و محیط پیرامونی آن یکی از مهمترین ایستگاههای سرشماری پرندگان مهاجر آبزی و کنارآبزی بهشمار میرود که آمار آن برای نهادهای بینالمللی نیز ارسال میشود.
ویژگیهای فنی؛ سازهای خاکی و مقاوم بر بستر دشت
سد وشمگیر سازهای خاکی و همگن است که با مصالح سیلتی و رسی ساخته شده و تاجی به طول ۴۳۰ متر و ارتفاعی حدود ۲۰ متر از پی دارد. این سد اکنون دارای یک مخزن اصلی و سه مخزن فرعی است. در نخستین آبگیری، حجم مخزن اصلی در ارتفاع ۱۲۶ متر از سطح دریا ۶۰ میلیون مترمکعب ثبت شد. اما با گذر زمان و تجمع رسوبات، حجم مجموع مخازن که پیشتر ۹۶ میلیون مترمکعب بود، امروز به حدود ۴۵ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.
ظرفیت تنظیم آب؛ کاهش تدریجی در اثر رسوبگذاری
در ابتدای بهرهبرداری، میزان آب تنظیمی سد حدود ۱۷۵ میلیون مترمکعب در سال برآورد میشد. اما اکنون بهدلیل رسوبگذاری شدید و فرسایش طبیعی در سالهای گذشته، این ظرفیت به حدود ۱۱۰ میلیون مترمکعب رسیده است. با وجود این کاهش، سد وشمگیر همچنان از مهمترین منابع تامین آب کشاورزی در دشت آققلا محسوب میشود و نقش حیاتی آن در اقتصاد منطقه پابرجاست.
۰ نظر