کاروانسرای فتحعلی شاهی، که با نام کاروانسرای رباط کریم نیز شناخته میشود، در کیلومتر ۳۰ جاده تهران – ساوه و در شهرستان رباط کریم استان تهران قرار گرفته است. بنا بر منابع تاریخی، این کاروانسرا در محله بازارک رباط کریم و در سال ۱۲۴۵ هجری قمری، در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. در گذشته کتیبهای بر سردر ورودی نصب بود که تاریخ اوایل قرن سیزدهم هجری قمری را نشان میداد و نام «آقا کمال»، بانی این اثر، بر آن حک شده بود. این کتیبه در مراحل مرمت به داخل بنا منتقل شد تا امنیت بیشتری داشته باشد.
معماری منحصر به فرد کاروانسرا
کاروانسرای فتحعلی شاهی با مساحتی در حدود ۳۵۰۰ مترمربع، شامل ۲۴۰۰ مترمربع زیربنا و ۱۰۰۰ مترمربع حیاط مرکزی است. در اطراف حیاط مربع شکل، ایوانچههایی قرار گرفته که در پشت هر یک، حجرهای مشابه با طاقچهبندی منظم و بخاری دیواری تعبیه شده است. دو ایوان در اضلاع شمال غربی و جنوب شرقی حیاط، با عرضی مشابه ایوانچهها، جلوهای هماهنگ به بنا میبخشند و در انتهای ایوان جنوبی شرقی، شاهنشین دو طبقهای قرار دارد. تنها تزئینات کاروانسرا، آجرکاری ظریف است که بر تقارن و ساختار دو ایوانی بنا تاکید دارد.
اصطبلها و امکانات جانبی
اصطبلهای کاروانسرا به پنج بخش تقسیم میشوند و راه دسترسی به هر بخش از مسیرهای مشخصی در حیاط میگذرد. حجرههایی برای چهارپایان در مجاورت ورودی بخشهای اصطبل تعبیه شدهاند که هر یک شکلی متفاوت دارند. بخشی از بنا به نام سالن اجتماعات، محل نقالی و داستانسرایی بوده و در پشت بام آن دو برج دیدهبانی تعبیه شده تا نگهبانان بتوانند اطراف رباط کریم را رصد کنند. مصالح به کار رفته شامل سنگ، آجر، ملات گل و گچ است و زیبایی بنا تنها به آجرکاریهای آن محدود میشود.
اهمیت تاریخی و کاربردهای مختلف
کاروانسرای فتحعلی شاهی نه تنها به دلیل معماری خود بلکه به دلیل تاریخچه کاربردهای متنوعش اهمیت دارد. در حیاط این کاروانسرا، کورههای ذوب فلز مشاهده میشود که نشان میدهد بنا در گذشته به عنوان ضرابخانه نیز مورد استفاده قرار گرفته است. پس از دوران شکوفایی کاروانها، بنا مدتی به عنوان پاسگاه ژاندارمری و محل اسکان مردم محلی استفاده شد و حتی برای مدتی به عنوان فضای ورزشی در اختیار سازمان تربیت بدنی قرار گرفت. در سال ۱۳۷۹ خورشیدی، بنا به سازمان میراث فرهنگی تحویل شد و زیر نظر آقای علیرضا حسینآبادی مرمت گردید. امروزه این کاروانسرا محل برگزاری کلاسهای صنایع دستی در رباط کریم است.
نقش تاریخی رباط کریم
رباط کریم تا نیم قرن پیش، از اطراقگاههای مهم کاروانیان غرب و جنوب دشت تهران بود. نام «رباط کریم» از واژه عربی «ربط» گرفته شده که به معنای افسار کردن اسب است و این منطقه مکانی برای استراحت مسافران، فقرا و صوفیان با حوض و آبانبار و اتاقهای متعدد اطراف حیاط به شمار میرفت. با احداث جاده ترانزیت تهران-ساوه و توسعه شهر جدید در امتداد این جاده، بافت قدیمی رباط کریم به تدریج متروک شد.
دسترسی به کاروانسرا
کاروانسرای فتحعلی شاهی روبروی مسجد جامع رباط کریم قرار دارد و بازدید از آن از طریق بلوار امام خمینی، انتهای خیابان مصلی و بلوار شهید سید مجتبی کمالی امکانپذیر است.
۰ نظر