گودین تپه؛ تپهای که زمان را لایهلایه حفظ کرده است
گودین تپه یکی از محوطههای مهم باستانی در استان کرمانشاه و شهرستان کنگاور است؛ جایی در ساحل جنوبی شاخه شمالشرقی رود گاماسیاب، در شمال دره کنگاور و کنار شمال روستای گودین. این تپه، مثل کتابی است که هر لایهاش فصل تازهای از زندگی انسان را روایت میکند؛ از هزاره ششم پیش از میلاد تا دوره مادها، و همین گستره زمانی طولانی باعث شده گودین تپه در مطالعات باستانشناسی زاگرس جایگاهی ویژه داشته باشد.
قدمت و دورهبندی؛ ۷ دوره از هزاره ششم تا مادها
برای گودین تپه ۷ دوره تاریخی مشخص کردهاند که از هزاره ششم پیش از میلاد آغاز میشود و تا دوره مادها ادامه مییابد. در گزارشهای پژوهشی، بازه تاریخی این محوطه به نقل از «کایلر یانگ» حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد تا ۵۰۰ پیش از میلاد ذکر شده است؛ یعنی تپهای که هم روزگار شکلگیری روستاهای نخستین را دیده و هم دورههای پیچیدهتر اجتماعی و سیاسی را.
آغاز پژوهشها و کاوشها؛ از کشف تا حفاریهای علمی
این محوطه در سال ۱۹۶۱ شناسایی شد و سپس در سال ۱۹۶۵ و نیز در دهه ۷۰ میلادی، توسط یک هیئت تحقیقاتی آمریکایی به ریاست کایلر یانگ مورد کاوش قرار گرفت. نتیجه این کاوشها، روشنتر شدن توالی لایهها و شناخت بهتر از تغییرات فرهنگی و معماری در دشت کنگاور بود؛ تغییری که از شیوه ساخت خانهها تا نوع سفال و حتی الگوهای استقرار را در خود نشان میدهد.
گودین تپه در دوره پیش از تاریخ؛ خانههایی با دیوارهای چینهای
در بخشهایی از دوره پیش از تاریخ گودین تپه، آثار معماریِ کاملاً مشخص به دست نیامده، اما روشن شده که دیوار خانهها با روش چینه ساخته میشده است؛ شیوهای که در آن خاک کوبیده و لایهلایه بالا میآید و دیوار، آرام و سنگین شکل میگیرد. این تصویر، از زندگیای خبر میدهد که هنوز با سادگی و سازگاری با محیط تعریف میشده، اما در همان سادگی، مهارت و تجربه فنی وجود داشته است.
سفالها؛ از خشن تا ظریف، از دمای کم تا پخت یکدست
سفالهای گودین تپه عمدتاً دستساز معرفی شدهاند و در دو گروه «خشن» و «ظریف» دستهبندی میشوند. سفالهای خشن در دمای پایینتر پخته شدهاند و ناخالصی شن در بافتشان دیده میشود، در حالی که سفالهای ظریف، یکدستتر و در دمای مناسبتری پخته شدهاند؛ همین تفاوت ساده، برای باستانشناس مثل نشانهای است از کارکردهای گوناگون، سطح مهارت سفالگری و حتی تفاوت نیازهای روزمره در دورههای مختلف.
دوره مفرغ و گسترش فرهنگی؛ پیوندهایی فراتر از یک تپه
در متنهای پژوهشی اشاره شده که سفال دوره مفرغ گودین با سفال مفرغ یانیک تپه شباهت دارد و همچنین محوطههایی در دشت کنگاور شناسایی شدهاند که از گسترش یک الگوی فرهنگی در منطقه حکایت میکنند. از دوره ۳ گودین نیز بهعنوان دورهای با بیشترین وسعت استقرار یاد شده و برای آن بازه ۲۴۰۰ تا ۱۴۰۰ پیش از میلاد ذکر شده است؛ نشانهای از زمانی که این نقطه، پرجنبوجوشتر از قبل بوده و نقش پررنگتری در چشمانداز انسانی زاگرس داشته است.
دوره مادها در گودین تپه؛ دژ نظامی و تالار ستوندار
در طبقه ۲ گودین تپه، آثاری از دوره مادها معرفی شده که شامل یک دژ نظامی است و احتمال داده میشود به یکی از حاکمان محلی ماد در این ناحیه مربوط بوده باشد. گفته میشود این دژ بر روی قلعهای قدیمیتر (منتسب به هزاره سوم پیش از میلاد) ساخته شده؛ قلعهای که بر اثر زلزله فرو ریخته و سپس دژ مادی بر بقایای آن بالا آمده است. دیوارهای دژ از خشت ساخته شده و وجود برجهای دیدبانی، تصویر یک استقرارِ مراقبتمحور و امنیتی را کامل میکند.
جزئیات معماری؛ آشپزخانه، آخور و آتشدانِ تالار
درون دژ، فضاهایی مانند اتاقها، آشپزخانه، آخور، تالار ستوندار و واحدهای معماری دیگر شناسایی شده است. در تالار ستوندار، در بخش شمالی، یک آتشدان خشتی گزارش شده و پیرامون تالار نیز سکوهایی برای نشستن ساخته بودند؛ فضایی که هم کارکرد دارد و هم نظم و تشریفات معماری را نشان میدهد. در ادامه، این تالار ستوندار بهعنوان مقدمهای برای تالارهای مشابه در نوشیجان و بناهای هخامنشی معرفی شده، هرچند در عین حال اشاره میشود که خود از تالار ستوندار حسنلو الگو گرفته است.
۰ نظر